Istorija: Francusko-srpska saradnja za oslobođenje Srbije (maj-novembar 1918) [fr]

Francusko-srpski odnosi sežu do Srednjeg veka i Jelene Anžujske. U moderno doba, veze su uspostavljene otvaranjem prvog francuskog konzulata u Srbiji 1839, nakon čega su se pretočile u snažno bratstvo po oružju tokom Prvog svetskog rata, koji je prouzrokovao smrt 18,6 miliona ljudi, od koji 1,4 miliona u Francuskoj (4,2% njenog stanovništva) i 1,247 miliona u Srbiji (28% srpske populacije, 60% muške populacije).

1/ Podsećanje na početak rata i saradnju do 1918. godine

Od samog početka rata u leto 1914, uspostavljena je aktivna vojna saradnja između francuske i srpske vojske, kada je Francuska uputila veliki broj stručnjaka (pilote, artiljerce, sanitarne timove, itd) kao podršku srpskoj vojsci. Francuska i Srbija, koje se obe bore da sačuvaju svoju nezavisnost, na svom putu ka velikim pobedama (bitka na Marni u Francuskoj, Kolubarska bitka u Srbiji), doživljavaju bolne udarce. U mnogobrojnim člancima koje objavljuje francuska štampa kako bi zabeležila prve srpske uspehe, srpski vojnici su opisivani kao izuzetno hrabri, izdržljivi i rodoljubivi. Posebnom zbližavanju dva naroda, još tokom prve godine rata, doprineli su francuski vojnici, lekari i novinari koji su upućivani u Srbiju, kao i srpski ranjenici i izbeglice koji su pribežište nalazili u Francuskoj.

Oktobra 1915, srpska vojska se suočava sa velikom ofanzivom Bugarske, Autrougarske i Nemačke sa severa, sa Dunava i sa istoka i 23. novembra 1915, kralj Petar I, Vlada, komanda i više hiljada vojnika i civila započinje teško i mukotrpno povlačenje preko Albanije, tokom kojeg užasna hladnoća, iscrpljenost, bolesti i napadi neprijateljskih vojski odnosi živote gotovo trećine izbeglih vojnika i civila.

U tom tragičnom času, predsednik francuskog Saveta Aristid Brijan, u nameri da ohrabri Srbiju da istraje u ratu, upućuje tadašnjem predsedniku Vlade, Nikoli Pašiću, podršku Francuske očuvanju državnog suvereniteta. Francuska mornarica učestvuje u spašavanju srpskih trupa sa albanske obale i u njihovom evakuisanju na Krf. Francuska vojska učestvuje u lečenju bolesnika i ranjenika, u snabdevanju i opremanju srpske vojnike, kao i u obezbeđivanju njihove obuke. Istovremeno, u Francusku se prebacuje i veliki broj civila koji u Francuskoj dobijaju lekarsku negu, nastavljaju studije, dobijaju odgovarajuću obuku kako bi mogli da se stave na raspolaganje srpskoj Vladi i doprinesu obnovi suvereniteta zemlje.

Tokom 1916, oporavljene srpske snage se sa Krfa postepeno prebacuju na Solunski front koji je upravo bio otvoren. Tada francuski i srpski vojnici učestvuju u svojim prvim zajedničkim bitkama. Generali Baju, Saraj, Franše Depere, Anris i Gijoma se smenjuju na čelu francuske vojske na Solunskom frontu koja će brojati do 225 000 vojnika – čineći najveći nacionalni vojni kontingent u okviru savezničke vojske u Solunu (35%), uz srksi vojni kontingent koji je brojio 120 00 vojnika (20%).

2/ Oslobođenje Srbije od septembra do novembra 1918.

Povlačenje Rusije iz rata, u periodu od novembra 1917. i marta 1918, kao i određeno distanciranje Ujedinjenog Kraljevstva od srpske Vlade Nikole Pašića u tom istom periodu, dovode do dodatnog zbližavanja srpske i francuske vojske: Francuska u tom trenutku predstavlja prirodnog saveznika Srbije. Zapravo, već od 1915, francuska diplomatija daje punu podršku Pašiću u ostvarenju njegovih vojnih ciljeva, a posebno oslobađanju zemlje.

U septembru 1918. dve vojske pokreću veliku zajedničku ofanzivu za oslobođenje Srbije na Centralne sile sa juga. General Luj Franše Depere, komandant savezničke vojske na Solunskom frontu od juna 1918, odlučuje da povede ofanzivu usmerenu na slabljenje bugarske vojske na makedonskom frontu kako bi se probio front i kako bi se krenulo na sever. General tada francuskoj i srpskoj vojsci poverava centralnu ulogu u ovoj operaciji: osloniće se na efikasnost srpske vojske koja je, uz francušku podršku, reorganizovana i opremljena, izuzetno motivisana da oslobodi svoju zemlju.

15. septembra 1918, francuska vojska na Solunskom frontu i trupe koje predvodi regent Aleksandar probijaju bugarski front na Dobropolju i Sokolu. Posle višegodišnjeg stabilizovanja fronta, zajedničke francusko-srpske trupe napreduju veoma brzo da bi se zaustavile tek dva meseca kasnije kod Novog Sada.

17. septembra, savezničke trupe se spajaju nakon užurbanog povlačenja bugarske vojske. Francuzi primoravaju Bugare na povlačenje kod Moglena, a zatim zauzimaju grad Dženu. Srbi takođe brzo napreduju ka Prilepu. 21. septembra, pred ovim dvostrukim pritiskom, celokupna nemačka vojska je primorana da se povuče ka Monastiru.

23. septembra počinje proboj. Francuska vojska stiže do Kruševa i Skoplja, a zatim ulazi u Prilep. Srbi zauzimaju Grodsko i Veles. Sutradan, Nemci i Austrougari koji su još uvek južno od Skoplja, bivaju primorani na kapitulaciju. 25. septembra, Britanci stižu do Strumice, a Italijani ulaze u Kruševo.

26. septembra, Bugari traže prekid vatre od 24 sata, posle teških gubitaka u svojim redovima, ali im to Britanci odbijaju. 29. septembra, francuske trupe zauzimaju Skoplje i primoravaju Nemce i Bugare da se povuku ka Tetovu. Sa svoje strane, Srbi primoravaju Bugare na povlačenje u pravcu Sofije. Britanci i Grci se bore protiv Bugara na reci Strumi, na granici između Grčke i Bugarske.

Na kraju, suočena sa snažnim savezničkim pritiskom, Bugarska potpisuje primirje u Solunu 29. septembra 1918, a njene trupe moraju da napuste zauzete teritorije. Izlazak Bugarske i njenih 700 000 vojnika iz rata primorao je nemačke i austrougarske čelnike da na konferenciji u gradu Spa, 29. septembra donesu odluku o momentalnom upućivanju pojačanja na Solunski front – čime su oslabili svoje prisustvo na Zapadnom i Italijanskom frontu na kojima su saveznici takođe pokrenuli ofanzivu. Time su savezničke operacije na Solunskom frontu u mnogome doprinele konačnoj pobedi 1918.

Naročito nakon proboja krajem septembra 1918, francuska i srpska vojska ne ostavlja više neprijatelju vremena da reaguje. Već 30. septembra, Saveznici ulaze u Srbiju koja biva oslobođena za samo 25 dana: Vranje (5. oktobar), Leskovac (7), Kraljevo (9), Niš (12), Pirot (13), Zaječar (19), Negotin (21), Paraćin i Aleksinac (22) oslobođeni su gotovo bez borbi. Konačno, 1. novembra 1918, zajedničke savezničke francusko-srpske snage ulaze u Beograd na čelu sa regentom Aleksandrom.

Poslednje dane Prvog svetskog rata obeležio je nezaustavljiv napredak zajedničkih francusko-srpskih snaga, ovog puta kroz austrougarsku teritoriju: 2. novembra, Saveznici ulaze u Banat i stižu do Novog Sada (9. novembra), a zatim idu dalje na sever. Ova poslednja ofanziva primorava Austrougarsku da potpiše primirje u Vili Đusti (3. novembra), što je dovelo do potpune izolacije Nemačke. Istovremeno, savezničke vojske napreduju svuda– u Francuskoj, u Belgiji, u Italiji i na Balkanu. 11. novembra 1918, Nemci potpisuju Primirje u Retondi, čime biva okončan Prvi svetski rat.

Objavljeno 01/11/2018

gore